Hava Kirliliği Beyinde Demansın Şiddetini Artırıyor
Pennsylvania Üniversitesi Perelman Tıp Fakültesi’nde yapılan araştırmaya göre, hava kirliliği beyinde toksik protein birikimini hızlandırarak bilişsel gerilemeyi artırabilir.
JAMA Neurology dergisinde yayımlanan çalışmada, PM2.5 adlı ince partikülün demans ve Alzheimer hastalıklarındaki beyin değişiklikleri ile ilişkisi incelendi.
Penn Medicine Beyin Bankası’nda 1999 ile 2022 yılları arasında vefat eden 602 kişinin beyinleri detaylı olarak incelendi. Katılımcılar arasında demans ve hareket bozukluğu olanlar, demansı olmayan yaşlı yetişkinler de bulunmaktaydı.
Araştırmacılar, bireylerin ölmeden önceki yıl veya demans teşhisinden önceki yıl ne kadar hava kirliliğine maruz kaldığını tahmin etmek için ev adreslerini referans aldılar.
Araştırma sonuçlarına göre, daha fazla hava kirliliğine maruz kalan bireylerde Alzheimer benzeri değişikliklerin daha yaygın olduğu tespit edildi. PM2.5’teki her artışın Alzheimer riskini %19 artırdığı belirlendi.
Çalışmada ayrıca, ölmeden önce demans teşhisi konulan 287 kişilik daha küçük bir grup incelendi. Bu grupta, PM2.5’e maruz kalanların hafıza kaybı, yargı bozukluğu, kişisel bakım ve konuşma zorlukları gibi bilişsel ve işlevsel gerilemenin şiddetlenmesi ile ilişkili olduğu gözlendi.
Araştırmacılar, hava kirliliği ile demans şiddeti arasındaki ilişkinin yaklaşık %63’ünün Alzheimer ile ilişkili beyin değişiklikleriyle açıklanabileceğine dikkat çektiler.
Dünyanın En Kirli Ülkeleri ve Şehirleri
Hava kirliliğinin hayati önem taşıdığı günümüzde, her yıl IQAir tarafından dünyanın en kirli ülkeler ve şehirler listesi açıklanıyor.
2024 Dünya Hava Kalitesi raporuna göre, en kirli havaya sahip ülkeler sırasıyla şunlardı: Çad, Bangladeş, Pakistan, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Hindistan, Tacikistan, Nepal, Uganda, Ruanda, Burundi, Nijerya, Mısır, Irak, Gana, Endonezya.
En kirli 20 şehir ise şunlar: Byrnihat- Hindistan, Delhi- Hindistan, Karağandı- Kazakistan, Mullanpur- Hindistan, Lahor- Pakistan, Faridabad- Hindistan, N’Djamena- Çad, Loni- Hindistan, Yeni Delhi- Hindistan, Multan- Pakistan, Peşaver- Pakistan, Sialkot- Pakistan, Gurgaon- Hindistan, Ganganagar- Hindistan, Hotan- Çin, Greater Noida- Hindistan, Bhiwadi- Hindistan, Muzaffarnagar- Hindistan, Hanumangarh- Hindistan, Noida- Hindistan.
State of Global Air 2024 raporuna göre, hava kirliliği nedeniyle 8,1 milyon ölüm gerçekleşti. 5 yaş altı çocuklarda 700.000’den fazla ölüm hava kirliliğiyle ilişkilendiriliyor; bu da 5 yaş altındaki çocukların ölümlerinin %15’ine denk geliyor.
Türkiye’de Hava Kirliliği ve Ölüm Oranları
Greenpeace Türkiye İklim ve Enerji Kampanya Sorumlusu Emel Türker Alpay, Türkiye’deki hava kirliliği sorununa dikkat çekerek, en kirli şehirleri açıkladı. Temiz Hava Hakkı Platformu’nun Kara Rapor 2025 verilerine göre, Iğdır, Erzincan ve Kütahya en yüksek kirlilik seviyesine sahip iller olarak belirlendi.
Alpay, Türkiye’de Dünya Sağlık Örgütü standartlarına göre temiz hava kalitesine sahip bir ilin bulunmadığını belirterek, hava kirliliğinin ekonomik yükünü vurguladı.
Temiz Hava Hakkı Platformu’nun 2025 raporunda, hava kirliliğinin Türkiye ekonomisine yılda 138 milyar dolarlık bir yük getirdiği ve hava kirliliğinin düşürülmesiyle yılda 60 bin hayatın kurtarılabileceği belirtildi.
İstanbul’daki Hava Kalitesi
İstanbul’da en temiz ve en kirli ilçeler hakkında bilgi veren Alpay, 2023-24 verilerine göre Kartal, Esenyurt, Mecidiyeköy ve Yenibosna’nın kirlilik seviyesinin yüksek olduğunu belirtti. Aynı dönemde en temiz hava ölçümlerinin yapıldığı iller arasında ise Büyükada, Şile, Kumköy ve Sarıyer yer aldı.
Türkiye’de 2023 ve 2024 yıllarında PM2.5 kirliliği nedeniyle sırasıyla 63 bin 851 ve 62 bin 644 erken ölüm meydana geldi. Hava kirliliğine bağlı ölümlerin en yüksek olduğu il Osmaniye olurken, sayısal olarak en fazla ölümün İstanbul, İzmir, Bursa ve Ankara gibi illerde görüldüğü bildirildi.
